Editorial

De afgelopen maanden ontving je iedere maandag een bericht van mij. Een bericht waarin ik iets met je deelde. Via mijn E-zine, de online videoserie Koot’s Kwesties en de serie Schooljutten. Geen hoogdravende zaken. Gewoon simpel. Voorbeelden uit de dagelijkse praktijk. Initiatieven die echt werken. Want je moet er natuurlijk wel iets aan hebben. En altijd voorzien van tips. Van experts of van mijzelf via mijn - inmiddels beroemde - doe-direct-tips.

De eerste Schooljutten ging over motiverend onderwijs (Gemist? Klik dan hier). De aanleiding was een opmerking van Arnon Grunberg in de Volkskrant. Dat onderwijs er nauwelijks in slaagt om leerlingen te inspireren. Na mijn bezoek is Arnon zelf bij Jos Baijens langs gegaan. Hij kwam kijken in een les voor havo 5 en heeft ook zelf een les gegeven. Over het boek De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans. Aan zo’n 60 leerlingen die zich vrijwillig hadden aangemeld. Arnon schreef vervolgens in de Volkskrant:

‘Was het inspirerend? Baijens lijkt mij een goede leraar. Maar het systeem blijft betrekkelijk funest. Leerlingen laten slagen voor hun eindexamen.’

De laatste zin bleef hangen. Hoe kun je onderwijs zo organiseren dat de leerling centraal staat en niet het systeem? Ik heb er zelf één thuis die binnenkort eindexamen moet doen. Het schooljaar is voor haar al bijna voorbij. Geen nieuwe dingen meer, alleen nog herhaling. Volgende week een SE-week, gevolgd door een Daltonweek waarin de examentraining start. Daarna tot de meivakantie half-om-half: ’s ochtend les, ’s middags examentraining. Half mei barst voor haar het examencircus los (en voor vmbo-leerlingen basis en kader zelfs al eerder, begin april).

Waarom is er een centraal eindexamen? Moet het eindexamen niet gewoon een feestje zijn? Een feestje waarin je als leerling laat zien hoe je in al die jaren gegroeid bent? Waarom al die stress? Jongeren massaal aan de ritalin of bètablokkers. Kan het ook anders? Deze vragen staan centraal in de NIEUWSchat, een variatie op de BOEKchat.

Het anders doen, kunnen we dat eigenlijk wel? Of kun je je brein helemaal niet afstemmen op innovatie? Deze vraag beantwoordt filosoof en cabaretier Paul Smit in de VIDEOchat. Laat je meenemen in zijn boeiende betoog (en doe vooral mee ☺). De doe-direct-tip en de &KOOT agenda maken deze E-zine weer compleet.

Veel lees- en kijkplezier!

Marianne

QUOTESenzo

NIEUWSchat: Waarom een centraal eindexamen?

Over het centraal eindexamen is al langer wat te doen. Recent weer door de Kamerbrief van de minister over Sterk beroepsonderwijs. De vraag kwam ook terug in het project #onderwijsvragen. Een project van Operation Education. Deze organisatie stelt fundamentele vragen over het onderwijs. Waartoe dient ons onderwijs? En waarom doen we de dingen zoals we ze doen? Een van de vragen luidt: waarom een centraal eindexamen? Claire Boonstra sprak hierover met BNR Nieuwsradio. Ik heb het verhaal van Claire als uitgangspunt genomen en daar mijn eigen ervaring en mening aan toegevoegd. Volgens het principe: ‘een beetje van mezelf, en een beetje van Maggi’.*

*Houd je meer van luisteren dan lezen, klik dan hier.

Gelijke kansen

Laten we positief beginnen. Iedereen verdient een gelijk kans. Het centraal eindexamen zorgt daarvoor. Want een beoordeling door een docent blijkt in de praktijk – onbedoeld en onbewust – nogal subjectief te kunnen zijn. Ik betrapte mij daar vroeger zelf weleens op. Bij het nakijken van toetsen – ik moet zeggen, wel het minst favoriete deel van mijn werk als docent – dacht ik bij een leerling die moeite had met mijn vak: het staat er een beetje krom. Maar volgens mij bedoel je het wel goed. Met een neutrale, objectieve toets en dubbele correctie voorkom je dit bij het eindexamen.

Eigen ervaring

Een centraal eindexamen biedt volgens Claire Boonstra elke leerling los van zijn achtergrond een gelijkwaardig startpunt en gelijke kansen op zijn vervolgopleiding. Vervolgopleidingen weten op basis van het diploma welk (cognitief) niveau ze kunnen verwachten. Dit aspect van gelijkwaardigheid heb ik als kind uit een arbeidersgezin aan den lijve ondervonden. Als enige in het gezin ging ik naar het VWO en daarna naar de universiteit. Als eerste generatie student was ik soms wel een vreemde eend in de bijt. Het heeft even geduurd voordat ik mijn draai op de universiteit gevonden had.

Schadelijke bijeffecten

Het centraal eindexamen is de afgelopen jaren echter een doel op zich geworden. Het heeft geleid tot allerlei ongewenste maar begrijpelijke bijeffecten. Ik noem het zelfs perverse prikkels in het systeem. Het risicogericht toezicht biedt volgens Boonstra besturen de mogelijkheid bij goede examenresultaten de Inspectie ‘voor vier jaar buiten de deur te houden’. Even kort door de bocht, zolang je resultaten goed zijn, laat de Inspectie je met rust.  

 

Teaching to the test

Slagingspercentages en de examencijfers zijn dus belangrijk geworden. Scholen bereiden leerlingen daarom gericht voor op het eindexamen. Ook wel bekend als ‘Teaching to the test’. Bot gezegd, docenten denken niet meer na wat zij voor hun vak belangrijk vinden, maar richten zich op datgene wat in het centraal eindexamen doorgaans gevraagd wordt. Maar daarvoor ben je als docent niet het onderwijs ingegaan. Het brengt veel docenten in een spagaat tussen wat je wilt doen en wat je gedwongen wordt te doen. Voor leerlingen is het ook afzien, zeker als je interesses en talenten op andere gebieden liggen dan in het centraal examen gevraagd wordt.

Ranglijstjes

De school van mijn dochter doet ook aan ‘Teaching to the test’. Ik kan zelfs via school extra examentraining met korting bij een instituut inkopen. Ook ik zit in een spagaat. Als moeder wil je dat je kind slaagt en alles wat school doet om haar daarbij te helpen juich ik toe. Als onderwijsexpert denk ik: moet dat nu? Hoeveel kostbare onderwijstijd gaat er zo wel niet verloren? Dat een school hiervoor kiest, is eigenlijk niet meer dan logisch. Andere scholen doen het immers ook. Als school wil je ten eerste niet het gehijg van de Inspectie in je nek hebben. En ten tweede niet onderaan zgn. ranglijstjes komen te staan: van Elsevier, Trouw, RTL Nieuws en ga zo maar door. Lijstjes die ouders van toekomstige leerlingen doornemen en laten meewegen in de beslissing om hun kind al dan niet bij een school aan te melden.

Wurgcontracten

Scholen hebben volgens Boonstra maar één doel: zoveel mogelijk leerlingen laten slagen. Dat heeft geleid tot een nieuw fenomeen ‘wurgcontracten’. Middelbare scholen stellen voorwaarden aan eindexamenleerlingen om deel te mogen nemen aan het examen. Wie bijvoorbeeld te veel onvoldoendes scoort, mag niet meedoen. Ik heb geen idee hoeveel scholen dit doen, maar dit feit komt ieder jaar rond april/ mei in het nieuws. Negatief nieuws over het onderwijs, terwijl er iedere dag zoveel mooie dingen gebeuren. Wat ik mij dan afvraag is hoe het komt dat we zover zijn afgedreven van wat we met ons onderwijs beogen. Hoe komt het dat het systeem belangrijker is geworden dan de leerling? En waarom komen we hiertegen niet in verzet?

De hamvraag

Is een centraal eindexamen nog van deze tijd? Hoe draagt het bij aan de ontwikkeling van leerlingen? Wat willen we leerlingen meegeven om op een volwassen manier in de wereld te staan? Geven we met het eindexamen niet een verkeerd signaal af? Dit zijn vragen die Claire Boonstra terecht stelt. Wat zijn mogelijke alternatieven? In Vlaanderen bijvoorbeeld werkt men zonder een centraal examen. Ik ken dat ook vanuit mijn mbo-tijd. Examens maakte ik samen met collega’s. Directe collega’s en docenten van andere scholen. 

Agora-concept

Kan het anders? In het fragment van BNR Nieuwsradio komt Sjef Drummen van Niekée Roermond over het Agora-concept aan het woord. Een onderwijsconcept dat vrijwel alles overboord gezet heeft: geen traditionele vakken, geen urenrooster, geen toetsweek. Iedere leerling zijn eigen leerroute. Maar wel een diplomagarantie op een minimumniveau. “Als je zelf kinderen hebt, weet je dat ieder kind een andere aanpak nodig heeft. Het gemiddelde kind bestaat niet”, aldus Sjef Drummen. Een vernieuwend concept in een supergaaf gebouw, met gedreven docenten. Echter, ook in deze school doen de leerlingen straks gewoon mee met het centraal eindexamen.

In gesprek gaan

Ik herken dit in mijn werk met vmbo-scholen. Uit eigen ervaring weet ik dat er in de onderbouw altijd veel kan. Daar durven we dingen anders aan te pakken. Andere onderwijs- en toetsvormen in te voeren. Daar durven we cijfers los te laten, en met bijvoorbeeld zelfbeoordeling of portfolio te werken. Maar zodra de leerling in de bovenbouw komt, wordt het anders. We verkrampen. We moeten immers meedoen aan dat verrekte centraal eindexamen. Maar er gloort hoop aan de horizon. In de recente Kamerbrief over Sterk beroepsonderwijs spreekt minister Jet Bussemaker over een optie om examinering op vmbo-niveau los te laten. Daarvoor gaat zij een wetsvoorstel uitwerken. Een wetsvoorstel waardoor er ruimte ontstaat voor een volledig geïntegreerde leerroute van vmbo basis tot en met mbo 2/3. 

Ik ben het eens met Claire Boonstra. Het is goed om met elkaar het gesprek over het centraal eindexamen aan te gaan. Los van de Kamerbrief. Wat willen we zelf in het vmbo (en mbo)? Heb jij al een innovatief idee over hoe het anders kan? In het kader van het thema 'break the rules'? Laat het mij weten. Ik kom graag langs, denk met je mee en wie weet staat jouw voorbeeld binnenkort centraal in de serie Schooljutten.

VIDEOfavorieten: Kun je je brein afstemmen op innovatie?

Waarom kost innoveren zoveel moeite? In deze video neemt filosoof en cabaretier Paul Smit je mee in de werking van het brein. Van een truc à la Hans Klok tot framing. Van fietsen met een anders werkend stuur tot priming. Laat je verrassen.

De doe-direct-tip: Break the rules!

Welke regel die jou van buitenaf opgelegd is (door jouw bestuur, de Inspectie, het Ministerie van OCW, enz.) zou jij weleens willen overtreden? Of nog een stap verder, als eerste afschaffen? En welk innovatief idee komt er dan voor in de plaats?

Mocht je de video van Paul Smit al bekeken hebben, dan weet je dat je dit niet achter je bureau bedenkt. Dat je in de benen moet komen. Dus ga vandaag (of morgen) eens in de pauze naar buiten. Alleen of met een collega. Stop met nadenken, ga wandelen. Als je oude patronen durft los te laten, komt het innovatieve idee vanzelf.

&KOOT agenda

10 maart 2017
Event 10 op de educatieve schaal van Richter, een dagvullend leercircus bij Niekée/Agora in Roermond.
Meer info, klik hier.

13 en 27 maart 2017
Aflevering 5 en 6 van de online videoserie Koot’s Kwesties: Onderwijsverandering via de Mikadotactiek, en Doe de Betwetercheck!
Een aflevering gemist? Klik dan hier.

20 maart 2017
Aflevering 3 van de maandelijkse serie Schooljutten over onderwijs waarvoor pubers zelfs in het weekend graag hun bed uitkomen.
Een aflevering gemist? Klik dan hier.

30 maart 2017
VO-congres over leidinggeven aan verandering: hoe ziet (goed) leiderschap eruit, nu en in de toekomst?, met Meester Bart, lezingen en workshops, NBC Nieuwegein.
Meer info, klik hier.

5 april 2017 
Masterclass Formatief evalueren voor schoolleiders en bestuurders, Utrechts Centrum voor de Kunsten, Utrecht.
Meer info, klik hier.

Als jij in jouw netwerk leidinggevenden in het onderwijs hebt, dan is deze E-zine ook voor hen interessant. Voel je vrij om deze door te sturen. Via deze link kunnen zij zich abonneren op de E-zine. Als dank ontvangen zij direct mijn gratis e-boek 'Vijf tactieken voor schoolleiders om onderwijsverandering soepel te laten verlopen'.